Vietnam's Coffee Export Boom: A Costly Price Paid in Deforestation?

Nguồn hình ảnh, Getty Images "Rừng đang biến mất, động vật hoang dã đang dần biến mất, còn các cộng đồng địa phương đang bị đẩy đến bờ vực". Đó là nhận định của bà Etelle Higonnet trong bài viết đăng ngày 3/8 trên Mongabay, trang tin chuyên về môi trường, khi đề cập đến cái giá mà Việt Nam phải trả cho sự phát triển của ngành cà phê. Bà Higonnet là nhà sáng lập Coffee Watch, một tổ chức phi chính phủ quốc tế chuyên điều tra và theo đuổi các biện pháp pháp lý nhằm phản đối những hành vi xâm hại quyền con người và gây tổn hại đến thiên nhiên trong ngành cà phê. Trước đó, Coffee Watch cũng từng công bố nhiều báo cáo cho rằng các tập đoàn lớn như Starbucks và Nestlé tồn tại những vấn đề liên quan đến điều kiện lao động và tác động môi trường. Theo một báo cáo do Coffee Watch công bố vào tháng 6/2026, tại Việt Nam, 207.428ha rừng nhiệt đới đã bị chặt phá trong giai đoạn 1990-2024 tại những khu vực hiện được sử dụng để trồng cà phê. "Chỉ trong một thế hệ, việc trồng cà phê đã khiến một phần ba diện tích rừng ở Tây Nguyên – nơi sản xuất 95% lượng cà phê của Việt Nam – biến mất," báo cáo nêu. Về vấn đề này, bà Higonnet cho rằng cái giá phải trả không chỉ là sự tổn hại đối với hệ sinh thái, nơi sinh sống của nhiều loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng hoặc không thể tìm thấy ở nơi nào khác, mà còn kéo theo những hệ lụy đối với môi trường, bao gồm lượng mưa thất thường, các tầng nước ngầm cạn kiệt, sông ngòi thu hẹp để rồi mùa màng cà phê cũng bị ảnh hưởng. Tình trạng phá rừng để trồng cà phê đã được báo chí ở Việt Nam phản ánh trong nhiều năm qua. End of Đọc nhiều nhất Năm 2022, báo Sơn La đưa tin có việc 78 hộ dân bản Nà Cà, xã Mường Chanh, huyện Mai Sơn phá rừng trong nhiều năm để trồng cây cà phê. Riêng tại bản Nà Cà, diện tích rừng bị phá là 23,8ha. Một phóng sự của VTV vào giữa năm nay cho biết nhiều diện tích rừng ở các xã Chiềng Ban, Mường Chanh, Chiềng Mai… đã bị phá để trồng cà phê. Con số cụ thể không được công bố. "Nguyên nhân được cho là do giá cà phê tăng cao," VTV giải thích, đồng thời cho biết một số vụ việc đã bị xử lý hình sự. Tháng 5/2008, Ban chỉ huy Bảo vệ Rừng và Phòng cháy chữ cháy rừng Lâm Đồng cho biết chỉ trong mấy tháng đầu năm đã xảy ra 332 vụ phá rừng trái phép, trong đó phá rừng làm rẫy 238 vụ (tăng 118 vụ so với cùng kỳ) với diện tích rừng bị phá 93,3 ha (tăng 63,1 ha so với cùng kỳ). Mục đích chủ yếu là để trồng cà phê. Năm 2010, báo Nông nghiệp và Môi trường cho biết trong những cách phá rừng phổ biến là: "Những tay đầu nậu (không mấy khi ra mặt) thuê người dân tại chỗ lén lút phá rừng, phi tang cây rừng, rồi nhanh chóng trồng cà phê hoặc một vài loại cây công nghiệp khác, và sau đó là kêu người "sang tay" để trục lợi. Về phía người dân địa phương, họ thường là những người nghèo, nên phải đi làm thuê (phá rừng) cho các đầu nậu". Rất nhiều những vụ việc nhỏ lẻ khác diễn ra tại các tỉnh miền núi như Sơn La, Lâm Đồng, Điện Biên… Tuy nhiên, không phải chỉ những người dân mà còn có cả sự tham gia của các cán bộ. Năm 2017 khi Thanh tra tỉnh Gia Lai phát hiện 15 cán bộ – từ Trưởng Ban Quản lý Rừng Phòng hộ Bắc Biển Hồ đến nhân viên – lấn chiếm hơn 84.000m2 (tức khoảng 8,4ha) đất lâm nghiệp để làm trang trại trồng cà phê, tiêu, xây nhà để trục lợi. Một số vụ việc khác bị phát hiện trong quá trình đang phá rừng như hồi tháng 9/2020, gần 50 người tham gia tự ý phát dọn, phá rừng, lấn chiếm đất lâm nghiệp trái phép tại xã Phú Mỡ, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên, trong đó có 8 cán bộ xã. Liên quan đến cộng đồng địa phương, bà Higonnet cho rằng đằng sau câu chuyện Việt Nam vươn lên trở thành cường quốc cà phê là một thực tế đen tối hơn nhiều so với hình ảnh về một kỳ tích phát triển nông thôn. "Những nông hộ nhỏ, lực lượng sản xuất phần lớn cà phê của Việt Nam, đang mắc kẹt trong một hệ thống khuyến khích mở rộng diện tích canh tác vào đất rừng nhưng lại không tạo động lực cho sản xuất bền vững. "Họ phải đối mặt với giá cà phê biến động, thiếu hỗ trợ về kỹ thuật canh tác, nghèo đói kéo dài và tình trạng sử dụng lao động trẻ em phổ biến," bà viết. Một nghiên cứu năm 2016 của Viện Nghiên cứu Kinh tế Phát triển Thế giới thuộc Đại học Liên Hợp Quốc (Phần Lan) nêu rằng khi giá cà phê giảm, các hộ gia đình tăng số giờ làm thuê của người lớn, trong khi trẻ em và thanh thiếu niên phải thay thế người lớn làm việc tại nông trại và làm các công việc trong gia đình. Từ năm 2016, cà phê của Việt Nam bị Bộ Lao động Mỹ liệt kê vào danh sách các mặt hàng được sản xuất bằng lao động trẻ em. Danh sách mới nhất, được công bố vào năm 2024, nêu lý do như sau: "Có những báo cáo cho thấy trẻ em từ 5 đến 17 tuổi tại Việt Nam tham gia trồng cà phê. Kết quả Khảo sát Quốc gia về Lao động Trẻ em năm 2012 của Chính phủ Việt Nam, được công bố năm 2014, ước tính có 34.131 trẻ em đang làm việc trong lĩnh vực trồng cà phê. "Trong số này, khoảng 36,7%, tương đương 12.526 trẻ, dưới 15 tuổi - độ tuổi tối thiểu được phép đi làm tại Việt Nam. Trong tổng số 34.131 trẻ em được ước tính là lao động trẻ em trong lĩnh vực trồng cà phê: 9,2% từ 5–11 tuổi; 27,5% từ 12–14 tuổi; 63,3% từ 15–17 tuổi…" Tuy nhiên vẫn còn đó những điểm sáng khi nhiều nông dân tại Việt Nam đã áp dụng phương pháp trồng cà phê được đánh giá là bền vững hơn, xét trên phương diện môi trường và điều kiện lao động, với sự hỗ trợ của chính quyền và một số tổ chức phi chính phủ. Dù vậy, điều đó vẫn chưa được áp dụng trên quy mô lớn. Đây sẽ là một thách thức cho ngành cà phê của Việt Nam. Vào tháng 4/2025, báo Nhân dân dẫn lời Trưởng đại diện Diễn đàn cà phê toàn cầu (GCP) tại Việt Nam Phạm Quang Trung nhấn mạnh rằng các thị trường quan trọng như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản… ngày càng khắt khe về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. "Do đó, hành động trách nhiệm trong sản xuất, chế biến cà-phê là điều kiện để cà-phê Việt Nam vững bước ra thế giới," ông nói. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), có hiệu lực từ ngày 30/12/2025 cho các doanh nghiệp lớn và 30/6/2026 cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đang tạo ra tác động lớn đến ngành cà phê toàn cầu. Theo đó, các nhà xuất khẩu phải đảm bảo rằng cà phê được sản xuất từ các vùng không góp phần vào phá rừng sau ngày 31/12/2020. © 2026 BBC. BBC không chịu trách nhiệm nội dung các trang ngoài. Tìm hiểu cách chúng tôi tiếp cận việc dẫn tới trang ngoài