Why the Name 'Saigon' Persists 50 Years After Official Renaming
Fifty years after Saigon was officially renamed Ho Chi Minh City, the name 'Saigon' continues to resonate strongly in daily life, culture, and economic activities. This persistence reflects a deep connection to historical memory and the city's identity.
Nguồn hình ảnh, Getty Images Đối với bà Mai*, ngày 2/7/1976 khi Sài Gòn đổi tên thành TP HCM là một sự kiện chính trị "chỉ người nhà nước mới để ý", chứ còn "người dân bình thường" như bà thì "ở trong nhà ngày đó thôi". Nhưng đối với người phụ nữ 72 tuổi ở phường Phú Nhuận, cái tên Sài Gòn "vẫn vậy" sau 50 năm, gắn liền với những ký ức thế hệ về hình ảnh người phụ nữ Sài Gòn thích mặc áo dài với cái "eo nhỏ xíu". Cái tên đó cũng chứa đựng cảm nhận của bà về sự thay đổi choáng ngợp của thành phố 50 năm qua, từ "xe lam, xe bò, xe xích lô" đến những phương tiện hiện đại ngày nay mà "đường sá nhỏ hẹp ngày xưa khó khăn" không thể chứa. Khi được hỏi tại sao bà vẫn dùng cái tên Sài Gòn, bà nói: "Tôi đã quen với cách gọi đó rồi. Mọi người trong nhà tôi cũng thế. Cái tên nó dễ gọi." Không có bằng chứng cho thấy liệu có hay không một cuộc trưng cầu dân ý về việc đổi tên trước khi Quốc hội khóa 6, kỳ họp thứ nhất ban hành Nghị quyết về việc chính thức đặt tên Thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 2/7/1976. "Từ góc nhìn của chính quyền, [việc thay đổi tên] không phải là một sự trừng phạt Sài Gòn hay để hủy hoại bản dạng của Sài Gòn mà là nhằm tôn vinh Hồ Chí Minh," Tiến sĩ lịch sử Vũ Minh Hoàng từ Đại học Fulbright Việt Nam nói với BBC. Khi cái tên Sài Gòn đã gắn với nhiều thế hệ, nó tiếp tục tồn tại trong ngôn ngữ đời thường và các mục đích dân sự dù bản đồ địa lý chính thức hay văn bản hành chính đã thay đổi. Người dân trong và ngoài trung tâm kinh tế miền Nam vẫn dùng những cụm từ như "vào Sài Gòn", "người Sài Gòn" hay "ẩm thực Sài Gòn". End of Đọc nhiều nhất Những khu ăn chơi giải trí từ bình dân đến sang trọng ở quận 1, quận 3 hay quận 10 vẫn có nhiều biển hiệu nhà hàng, quán cà phê được truyền cảm hứng bởi cái tên Sài Gòn. Một số nghệ sĩ ở Việt Nam vẫn tiếp tục khai thác cái tên này và kho tàng ký ức đi kèm, chẳng hạn như Suboi với bài hát Sài Gòn hay Saigon Soul Revival, nhóm nhạc alternative 5 thành viên được thành lập năm 2016 và được biết đến khi chơi nhạc vàng Sài Gòn thập niên 1960-1970. Ngay cả ở cấp độ quản lý nhà nước, cái tên này vẫn chưa bị xóa sổ. Đến đây bằng đường hàng không thì bạn sẽ đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất của tổng công ty nhà nước ACV với mã SGN. Mã định danh vị trí gồm ba chữ cái này được coi là vĩnh viễn và hầu như không bao giờ thay đổi – và nếu có thì chỉ thay đổi khi có lý do chính đáng, chủ yếu liên quan đến an toàn hàng không, theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA). Đi tàu cũng phải đến Ga Sài Gòn ở quận 3, do Công ty Cổ phần Vận tải Đường sắt Sài Gòn quản lý. Một số công ty nhà nước vận hành tại đây vẫn giữ cái tên Sài Gòn, trong đó có cả các doanh nghiệp được thành lập sau 1976 như Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn. Tiếng xì giòn tan của lon bia Sài Gòn – âm thanh quen thuộc tại các quán nhậu dọc bờ kè Nhiêu Lộc – đến từ nhà sản xuất Nhà máy Bia Sài Gòn ra đời năm 1977, hậu duệ của một xưởng bia do công dân Pháp Victor Larue lập tại Sài Gòn năm 1875. Ở khía cạnh báo chí, một minh chứng khác của việc giữ lại cái tên ở cấp độ quản lý chính quyền là Báo Sài Gòn Giải Phóng, cơ quan ngôn luận của Thành ủy TP HCM. Tờ báo được thành lập chỉ năm ngày sau khi Sài Gòn sụp đổ và đất nước thống nhất nhằm đáp ứng "yêu cầu và nhu cầu thông tin của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Sài Gòn mới được giải phóng". Cơ quan này sẽ vẫn tiếp tục hoạt động sau cuộc tinh gọn báo chí ở đầu tàu kinh tế miền Nam, trong khi Tạp chí Kinh tế Sài Gòn, được biết đến nhiều hơn với tên gọi Thời báo Kinh tế Sài Gòn, chính thức đóng cửa sau ngày 2/7/2026. Trong cuốn sách Bên Thắng Cuộc II: Quyền Bính, nhà báo Huy Đức cho thấy Sài Gòn không chỉ là một tên gọi cũ mà còn là biểu tượng của một nền kinh tế năng động, một nền báo chí đa dạng và là một thực thể chính trị-xã hội quan trọng mà những người "chiến thắng" phía cộng sản đã phải mất rất nhiều thời gian để "tiêu hóa" và điều chỉnh theo mô hình mới. Năm năm sau khi thành phố đổi tên, Huy Đức miêu tả "Sài Gòn năm 1981 là một thành phố lớn, bộ máy công an, quân đội, báo chí và vị trí của nó có thể đưa ảnh hưởng chính trị của người lãnh đạo vượt ra khỏi khuôn khổ địa phương." Nhà báo Huy Đức ghi nhận, từ năm 1987, các dịch vụ từng bị coi là "tàn dư Mỹ -Ngụy" tại Sài Gòn bắt đầu bung ra trở lại như vũ trường Maxim, Queenbee, Liberty. Sài Gòn còn là nơi ra đời của những thương hiệu và định chế tài chính lớn như xà bông cô Ba của "Trương Văn Bền và các con" hay Việt Nam Ngân hàng (thành lập năm 1926). Sài Gòn trước 1975 là nơi "mở mắt cho người dân miền Bắc" thông qua các hàng hóa như đồng hồ Seiko, máy cassette, ti vi, tủ lạnh và búp bê biết khóc. Thành phố Sài Gòn còn luôn là nơi "hấp dẫn nhất" đối với di dân tự do, ngay cả trong thời kỳ bao cấp, vẫn theo ông Huy Đức. Cho đến nay, BBC chưa tìm thấy các bài nghiên cứu chuyên sâu về việc tại sao cái tên Sài Gòn vẫn có sức sống mạnh mẽ sau 50 năm hay việc đổi tên sang TP HCM có tác động và ý nghĩa như thế nào với người dân vẫn còn sống tại nơi đây. Mặt khác, có rất nhiều nghiên cứu và phân tích về tác động của việc đổi tên này đến thế hệ người tị nạn Chiến tranh Việt Nam được thực hiện ở nước ngoài, đặc biệt ở Mỹ. Đối với những người bình thường như bà Mai, cái tên Sài Gòn gợi nhắc những hình ảnh, ký ức cụ thể ở nơi bà đã gắn bó từ năm 12 tuổi. Bà kể rằng phụ nữ Sài Gòn xưa "rất thích mặc áo dài thắt eo nhỏ lại, bên trong có luồn một sợi dây để thắt lại", khác với các thiết kế nhấn eo hiện giờ. Người thợ may thú nhận rằng "trước giải phóng tôi khờ lắm". Dòng ký ức đưa bà về những năm thuở đầu hai mươi của mình, thời điểm mà bà vẫn thích hoa dầu, "lâu lâu đi lượm về chơi", mà bà tô tả giống chiếc chong chóng, những hàng cây mà theo bà đã biến mất ở những cung đường bà hay ra chơi thuở nhỏ, nhường chỗ cho những con đường nhựa và tòa nhà cao ốc. Một số học giả chỉ ra rằng Sài Gòn không phải là cái tên duy nhất được sử dụng ngay cả khi nó đã được xóa bỏ ở cấp độ hành chính khi đặt trong tương quan những thành phố của các chế độ cộng sản khác ở trên thế giới. Trong một bài nghiên cứu năm 2011, học giả Jaroslav David từ Đại học Ostrava (Cộng hòa Séc), khi bàn về những cái tên trong xã hội Xô Viết xưa, lập luận rằng "khi tên một địa danh được thay đổi, mặc dù tên cũ đã bị xóa khỏi bản đồ, nó vẫn tồn tại trong giao tiếp địa phương và thường được duy trì như tên của khu vực hành chính rộng lớn hơn." Ông nêu ví dụ thành phố Zlín của Cộng hòa Séc đã được đổi tên thành Gottwaldov (1949-1990, theo tên Klement Gottwald, vị chủ tịch cộng sản đầu tiên của Tiệp Khắc). Mặc dù vậy, Zlín vẫn được sử dụng làm tên chính thức của quận trung tâm thành phố. "Nghịch lý thay, mặc dù tên địa danh Zlín đã bị xóa khỏi bản đồ, nhưng tên này vẫn tiếp tục được sử dụng làm tên thương hiệu cho các loại máy bay hạng nhẹ được sản xuất tại thị trấn Otrokovice gần đó trong suốt thời kỳ cộng sản," ông David cho hay. Tiến sĩ Erik Harms từ Đại học Yale (Mỹ), một nhà nhân học đã nghiên cứu về phát triển ở TP HCM gần ba thập kỷ qua, cho rằng: "Việc sử dụng
多角的分析
サイゴンという名称の存続は、単なるノスタルジーに留まらず、都市の経済的アイデンティティと深く結びついている。サイゴンはベトナム経済の牽引役であり、その活気と国際的な認知度は、旧称に由来するブランドイメージに支えられている側面がある。例えば、サイゴン・ビールやサイゴン港（タン・カンドン・サイゴン総合公社）といった、経済活動の根幹をなす企業・組織が旧称を維持している事実は、経済成長と旧称の持つブランド価値が相互に影響し合っていることを示唆している。これは、ベトナムが市場経済化を進める中で、過去の経済的成功の象徴を維持しつつ、新たな経済発展を目指すという、共産党政権下における経済政策の複雑な側面を浮き彫りにする。
「サイゴン」という名称の継続的な使用は、投資家にとって、ベトナム、特にホーチミン市の経済的連続性と安定性を示すサインとなり得る。旧称が経済活動やブランドに浸透していることは、市場の成熟度と、過去の経済的成功が現在の成長基盤となっていることを示唆する。例えば、サイゴン・ビールのような長年のブランドは、国内外の投資家にとって信頼性と市場での地位の証となる。しかし、一方で、公式名称との乖離は、法規制や行政手続きにおける潜在的な混乱の可能性も示唆するため、投資家は両方の側面を考慮する必要がある。
「サイゴン」という名称の存続は、ベトナム社会における歴史認識とアイデンティティの複雑さを示している。公式にはホーチミン市として再編成されたものの、多くの市民にとって「サイゴン」は、過去の生活様式、文化、そして個人的な記憶と結びついた、より親しみやすく、感情的な繋がりを持つ名称である。これは、特に戦争や政権交代を経験した世代にとって、単なる地名以上の意味を持つ。また、都市の発展に伴い、旧市街の景観や文化が変化する中で、「サイゴン」という名前が、失われつつある過去の都市の姿を象徴し、記憶を繋ぎ止める役割を果たしているとも考えられる。
「サイゴン」という名称は、多くの市民、特に古くから住む人々にとって、単なる地名を超えた「故郷」の象徴となっている。マイさんのように、幼少期や青春時代の思い出が「サイゴン」という名前に強く結びついている人々にとって、公式名称の変更は、個人的な記憶やアイデンティティとの間に断絶を生じさせる可能性がある。彼らにとって、「サイゴン」は、より親しみやすく、生活に根ざした呼び名であり、それは都市の活気や文化、人々の繋がりを表現する言葉として、日常の会話や文化活動の中で自然に受け継がれている。これは、行政による名称変更が、必ずしも市民の感情や長年の慣習に直接反映されるわけではないことを示している。
背景・歴史的文脈
ベトナム戦争終結後の1975年4月30日、サイゴンは北ベトナム軍によって陥落し、ベトナムは統一された。翌1976年7月2日、ベトナム社会主義共和国の国会は、サイゴンを「ホーチミン市」と改名する決議を採択した。これは、ベトナム建国の父であるホー・チ・ミン氏を称え、統一国家としての新たなアイデンティティを確立するための政治的措置であった。しかし、サイゴンという名称は、戦前のフランス植民地時代から続く経済的、文化的中心地としての長い歴史と、多くの市民の記憶に深く刻まれており、公式名称の変更後も、日常会話や文化、経済活動の場でその名が生き続ける現象が見られる。これは、歴史的記憶と政治的意図との間の複雑な関係性を示唆している。
原文ソース
BBC Vietnamese