Hundreds of Chinese fishing vessels off Vietnam's coast: What is Beijing's aim?

Nguồn hình ảnh, Getty/BBC Vào giữa tháng Tám, khi Trung Quốc dỡ bỏ lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương hằng năm, hơn 6.000 tàu cá của nước này đã ồ ạt ra khơi, trải ra trên những vùng biển rộng lớn. Cảnh tượng ấy khiến nhiều người liên tưởng đến đại chiến Xích Bích, khi hàng ngàn chiến thuyền của Tào Tháo dàn trận trên sông, đối đầu với liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị. Chỉ khác là những tàu cá này không hướng vào một trận thủy chiến, mà tỏa đến những ngư trường, trong đó có vùng biển ngoài khơi Quảng Ngãi, nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, nơi các nhà nghiên cứu theo dõi hoạt động hàng hải cho biết số lượng tàu cá Trung Quốc đã tăng đáng kể trong những năm gần đây. Từ một hoạt động đánh bắt theo mùa, sự hiện diện ngày càng đông của đội tàu Trung Quốc làm hiển lộ một câu chuyện lớn hơn: cuộc cạnh tranh về nguồn lợi thủy sản, sinh kế của ngư dân và những toan tính về quyền kiểm soát trên Biển Đông. Các nhà nghiên cứu tại dự án SeaLight thuộc Trung tâm Gordian Knot về Đổi mới An ninh Quốc gia tại Đại học Stanford, Mỹ đã phát hiện một số lượng lớn tàu cá Trung Quốc tập trung gần bờ biển Việt Nam. Trích dẫn dữ liệu hàng hải, họ cho biết đội tàu này – gồm khoảng 100 tàu – chủ yếu xuất phát từ các cảng ở Quảng Tây, đã hoạt động ngoài khơi Quảng Ngãi, chỉ cách đảo Lý Sơn khoảng 28 hải lý (gần 52km), từ năm 2024. "Chúng tôi đã theo dõi dữ liệu từ năm 2024 đến năm 2026, và nhận thấy rằng có những thời điểm trong năm 2026, mỗi ngày có hơn 40 tàu cá Trung Quốc xuất hiện trong khu vực, nhiều hơn rất nhiều so với những dữ liệu trước đây. "Và chúng tôi có thể thấy con số này đang tiếp tục tăng mà không có dấu hiệu ổn định lại. Vì vậy, có vẻ đây là một vấn đề sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới," ông Ray Powell, Giám đốc dự án SeaLight, nói với BBC News Tiếng Việt. End of Đọc nhiều nhất Theo dữ liệu mà SEA Light cung cấp, đội tàu cá Trung Quốc xuất hiện rất gần bờ biển Việt Nam vào một số thời điểm nhất định trong năm. "Xét theo cách hoạt động, các tàu này di chuyển từ cảng này sang cảng khác, lưu lại ở ngoài khơi Quảng Ngãi rồi quay trở lại một cảng nào đó. Đây là cách hoạt động khá phổ biến của các tàu cá," Grace Grabrielli, thực tập sinh tại SeaLight, người trực tiếp xử lý các dữ liệu vệ tinh, cho biết. Dữ liệu cho thấy đội tàu này hoạt động dày đặc vào cuối năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, ngoại trừ tháng 2/2026. Theo Giáo sư Carl Thayer, Đại học New South Wales (Úc), quy luật hoạt động này có thể được lý giải một phần bởi lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương mà Trung Quốc áp dụng hằng năm, kéo dài từ ngày 1/5 đến 12 giờ ngày 16/8. "Đầu năm có dịp Tết Nguyên đán, nên những tàu đang ở đó sẽ quay về Trung Quốc để đón tết, sau đó lại ra khơi. Từ tháng 3 đến tháng 5, họ tập trung với số lượng lớn, rồi bắt đầu rút đi vào cuối tháng 4. Sau khi lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương kết thúc vào giữa tháng 8, họ lại quay trở lại," ông giải thích. Trao đổi với BBC, ông Ray Powell, người từng là tùy viên không quân Mỹ tại Việt Nam, cho biết phần lớn các tàu Trung Quốc trong khu vực hoạt động như những tàu cá thông thường và thực sự tham gia đánh bắt. Tuy nhiên, trong đội tàu cũng có sự hiện diện của các tàu nhà nước và tàu dân quân biển. Đáng chú ý, một tàu thuộc chính phủ Trung Quốc được SeaLight phát hiện và xác định là tàu quân sự đã hoạt động cùng đội tàu cá trong đúng khoảng thời gian theo mùa. "Con tàu của chính phủ mà chúng tôi phát hiện được xếp loại là tàu quân sự. Trên tàu có cờ Trung Quốc. Tàu này không ghi nhận bất kỳ hoạt động đánh bắt nào, nhưng sự hiện diện của nó lại diễn ra theo đúng nhịp hoạt động theo mùa của cả đội tàu," ông Powell nói. Chuyên gia này phân tích rằng điều đó cho thấy con tàu nhà nước đi theo đội tàu đánh cá và hành vi này "rất phù hợp với cách hoạt động của một tàu dân quân biển". "Việc một tàu nhà nước được xác định rõ ràng xuất hiện cùng đội tàu cho thấy đây là hoạt động đánh bắt được nhà nước Trung Quốc cho phép diễn ra ngay ngoài khơi Việt Nam," ông nhận định. Theo ông, Trung Quốc "không thể nói – và thực ra cũng không muốn nói – rằng đây chỉ là một nhóm tàu cá tự ý hoạt động". "Trung Quốc muốn Việt Nam biết rằng họ đang theo dõi hoạt động này, cho phép hoạt động này diễn ra và sẵn sàng bảo vệ hoạt động đó nếu Việt Nam có hành động mạnh để ngăn chặn việc đánh bắt này," chuyên gia này lý giải. "Trung Quốc cũng đang gửi một thông điệp mang tính địa chính trị tới Việt Nam: rằng Bắc Kinh có thể hoạt động ở bất cứ nơi nào nằm trong phạm vi yêu sách của họ, và Hà Nội gần như không thể làm gì để ngăn chặn," ông nhấn mạnh. Giáo sư Carl Thayer cũng cho rằng hoạt động của đội tàu nhiều khả năng có sự hậu thuẫn từ phía Trung Quốc. "Bắc Kinh không đơn thuần đưa các tàu cá không vũ trang ra làm ăn rồi quay về. Họ cần bảo vệ những tàu này, bởi họ nói 'đây là địa bàn của chúng tôi, chúng tôi phải đe doạ, ngăn những bên khác vào'," ông đánh giá. Giáo sư Thayer lưu ý rằng cần thận trọng khi nói về những ngư dân này. "Chúng ta không có bằng chứng hình ảnh chính xác. Một số nhà phân tích gọi họ là 'Little Blue Men' [tạm dịch 'Những người xanh nhỏ'], nói cách khác, một lúc họ đang đánh cá, lúc sau họ đi vào khoang tàu và bước ra trong bộ đồng phục màu xanh – và họ là dân quân biển." Vì vậy, ông cho rằng có thể đây là sự pha trộn giữa ngư dân thương mại, lực lượng dân quân được chính phủ trợ cấp, và các tàu thực thi pháp luật hàng hải mạnh hơn, trong đó một số là tàu kiểu dân quân, cùng với Hải cảnh Trung Quốc. Quảng Ngãi là một trong những địa phương có ngư trường giàu nguồn lợi hải sản ở miền Trung Việt Nam. Nhờ có vùng biển rộng và điều kiện tự nhiên thuận lợi, vùng biển Quảng Ngãi có nhiều loại cá và hải sản như cá ngừ, cá thu, cá nục, cá cơm, mực và tôm. Nghề đánh bắt hải sản từ lâu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống của người dân ven biển, đặc biệt là ở các huyện đảo và vùng ven biển. Mỗi chuyến ra khơi không chỉ mang về nguồn thực phẩm phong phú mà còn góp phần tạo việc làm và phát triển kinh tế cho địa phương. Tỉnh này có gần 5.000 tàu cá đã đăng ký trong hệ thống quản lý tính đến tháng 5/2026, theo Thông tấn xã Việt Nam. Ngư dân nơi đây cũng dày dạn kinh nghiệm khai thác tại các ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa. Thế nhưng, việc tàu cá Việt Nam bị phía Trung Quốc xua đuổi, tấn công, thậm chí đánh đập và cướp, tịch thu tài sản ở vùng biển Hoàng Sa, Trường Sa là điều không hiếm. Vào ngày 29/9/2024, tàu cá QNg 95739 TS của ngư dân Quảng Ngãi đã bị lực lượng Trung Quốc tấn công, đánh đập, lấy hết lưới, máy móc và "mấy tấn cá". Ít nhất 10 ngư dân Việt Nam đã bị thương. Hãng thông tấn Reuters hôm 1/10/2024 dẫn lời Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết các tàu cá của Việt Nam "đã đánh bắt trái phép ở vùng biển quần đảo Hoàng Sa mà không được chính phủ Trung Quốc cho phép và các cơ quan chính quyền Trung Quốc liên quan đã thực hiện các biện pháp để ngăn chặn". Tuy nhiên, Bắc Kinh không đề cập trực tiếp đến vụ tấn công ngày 29/9. Tới hôm 2/10/2024, Hội Thủy sản Việt Nam đã gửi công văn cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn,